بازخوانی نظریه دیگرگرایی اخلاقی در اندیشه شهید مطهری در نقد خودگرایی سینوی

به همت دفتر مطالعات و تحقیقات علمی معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه امام صادق(ع) پردیس خواهران نشستی علمی با عنوان بازسازی نظریه دیگرگرایی اخلاقی در اندیشه شهید مطهری با رویکردی انتقادی به خودگرایی سینوی توسط دکتر سعیده سادات شهیدی؛ عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پردیس خواهران در روز یکشنبه ۱۷ آبان ماه ۱۴۰۵ در پردیس خواهران برگزار شد. در این نشست، مسئله «خودگرایی و دیگرگرایی» به عنوان یکی از مباحث مهم فلسفه اخلاق بررسی شد: اینکه فاعل آگاه چه غایتی را دنبال می‌کند، منفعت فعل به چه کسی بازمی‌گردد، و آیا ممکن است کسی کاری را صرفاً به خاطر نفع دیگران انجام دهد.

در بخش نخست، دیدگاه مشهور حکمای مسلمان و تقریر ابن سینا از «علیت غایی» و «حقیقت جود» تبیین شد. بر پایه این تقریر، فعل ارادی بدون ترجیح و طلب سودی که به نفس بازگردد، تصورپذیر نیست؛ از اینرو فعل خیر نیز با حبّ ذات و جلب خیر یا دفع شر از فاعل توضیح داده می‌شود. در ادامه، سه تلقی از انگیزه فعل خیر و مراتب فاعل انسانی شامل حیوان، دون حیوان و فوق حیوان مطرح شد و این پرسش پیش آمد که آیا در همه این مراتب، غایت به ذات فاعل بازمی‌گردد یا خیر.

در ادامه رویکرد شهید مطهری به عنوان یکی از فلاسفه نوصدرایی که برای طرح انگیزه‌های دیگرگرایانه روزنه‌ای گشوده‌اند، بررسی شد. بر اساس این دیدگاه، استعدادهای اخلاقی انسان برای شکوفایی به جامعه و دیگران نیاز دارند؛ مطهری تحلیل ابن سینا را درباره «افعال حسابگرانه» می‌پذیرد، اما «افعال عاشقانه» را با غلبه محبت و بی‌حسابگری توضیح می‌دهد. تفکیک غایت «تحصیلی» از غایت «حصولی»، و همچنین مقوله فنا در معشوق و فنا فی‌الله از دیگر محورهای این بخش بود؛ با این توضیح که عاشق مستغرق در تجلیات الهی، از سر عشق به باریتعالی متخلق به اخلاق الهی می‌شود و به دیگران خیر می‌رساند، بی‌آنکه غایتی برای خود تصور کند.

در بخش پایانی این نشست، تحلیل انتقادی رویکرد ابن سینا ارائه شد: اگر مقصود او این باشد که همه کارهای انسان همواره در ازای عوضی مادی یا معنوی انجام می‌شود، این دیدگاه پذیرفته نیست؛ اما اگر مقصود این باشد که در خیررسانی به دیگران نیز خود این انگیزه کمالی برای فاعل محسوب میشود؛ هرچند فاعل عمل را برای دستیابی به آن کمال انجام نداده باشد؛ این سخن با دیدگاه استاد مطهری سازگار است. در والاترین مرحله عمل اخلاقی، انگیزه انسان فقط خیررساندن به دیگران و دفع شر از آنهاست و او در این مسیر، بی‌آنکه خود را در نظر بگیرد، از قوه به فعل می‌رسد. در همین چارچوب، دفاع استاد مطهری از ابن سینا نیز مطرح شد که طرح این مباحث در الهیات شفا را برای روشن ساختن معنای احسان و جود می‌داند، نه برای بیان معیار فعل اخلاقی.