هندسه تمدنی قرآن در اندیشه شهید بهشتی

دفتر مطالعات و تحقیقات علمی معاونت پژوهش و فناوری پردیس خواهران با همکاری دبیرخانه همایش بین‌المللی اندیشه‌های قرآنی تفسیری آیت الله شهید دکتر بهشتی(ره) چهاردهمین پیش نشست با موضوع هندسه‌ی تمدنی قرآن در اندیشه شهید بهشتی: با تاکید دال مرکزی  توحید و عدالت را در روز چهارشنبه 8 مهر به صورت مجازی برگزار کرد. در این نشست، دکتر طاهره محسنی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) – پردیس خواهران، به تشریح «هندسه تمدنی قرآن در اندیشه شهید بهشتی» با تأکید بر دو دال مرکزی توحید و عدالت پرداخت.

دکتر محسنی اظهار داشت: شهید آیت‌الله دکتر بهشتی به‌عنوان یکی از اندیشمندان نظام‌ساز معاصر، با نگاهی جامع و تفسیرگرایانه، چشم‌اندازی نوین از نظام تمدنی قرآن ارائه داده است. در منظومه فکری ایشان، تمدن قرآنی نه یک ساختار صرفاً مادی، بلکه برآمده از «توحید» به‌مثابه زیربنای آزادی و استقلال، و «عدالت» به‌مثابه استخوان‌بندی نظام اجتماعی است.

وی افزود: شهید بهشتی بر این باور بود که دین اسلام پیش از آنکه مجموعه‌ای از مناسک باشد، یک «راه زندگی» و یک «نظام اجتماعی» است. در چشم‌انداز تفسیری ایشان، تمدن قرآنی بر دو پایه استوار است: نخست توحید که انسان را از بندگی قدرت‌های پوشالی می‌رهاند و به او عزت و استقلال می‌بخشد؛ و دوم عدالت که ترازوی تنظیم روابط انسانی و تضمین‌کننده بقای جامعه است.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع) تصریح کرد: از دیدگاه شهید بهشتی، بدون برقراری قسط و عدل، سخن گفتن از توحید شعاری بیش نیست و بدون توحید، عدالت به بن‌بست‌های مادی‌گرایانه می‌رسد. ایشان توحید را صرفاً یک اصل کلامی برای اثبات وجود خدا نمی‌دانستند، بلکه آن را «قاعده زیست تمدنی» می‌شمردند.

دکتر محسنی در تشریح مؤلفه‌های ساختاری تمدن قرآنی از منظر شهید بهشتی، خاطرنشان کرد: ایشان عدالت را «روح تمدن» می‌دانستند و با استناد به آیه ۲۵ سوره حدید، معتقد بودند تمدنی که در آن ثروت در دست عده‌ای خاص بچرخد، تمدنی قرآنی نیست. شهید بهشتی جمله مشهوری دارند که «عدالت، هدف اصلی بعثت انبیاست» و آن را نه یک توصیه، بلکه یک «ساختار» می‌دیدند.

وی همچنین به ابزارهای تمدن‌ساز از نگاه شهید بهشتی اشاره کرد و گفت: یکی از وجوه منحصر‌به‌فرد تمدن‌سازی در نگاه ایشان، پیوند میان «ایمان» و «انضباط» است. ایشان در کتاب «بایدها و نبایدها» بیان می‌کنند که تمدن قرآنی بدون امت‌سازی و تشکیلات ممکن نیست. تمدن اسلامی با «اجبار» ساخته نمی‌شود؛ بلکه مردم باید به چنان رشدی برسند که خود «قیام به قسط» کنند.

دکتر محسنی در بخش دیگری از سخنان خود به تمایز تمدن قرآنی با تمدن‌های مادی اشاره کرد و افزود: شهید بهشتی در کتاب «اسلام و زندگی» تمدن‌های شرق (مارکسیسم) و غرب (لیبرالیسم) را نقد کرده و تمدن قرآنی را تمدنی «انسان‌محور با خدای‌محوری» معرفی می‌کنند. ایشان معتقد بودند تمدن غرب به «رفاه» رسید اما «آرامش» و «عدالت واقعی» را فدا کرد. در مقابل، تمدن قرآنی به دنبال «زیستن مؤمنانه» در کنار «بهره‌مندی عادلانه از طبیعت» است.

وی در پایان تأکید کرد: نظام تمدنی قرآن در اندیشه شهید بهشتی، منظومه‌ای است که در آن «خدا» در اوج، «انسان» در متن، و «عدالت» در پیوند میان این دو قرار دارد. از نظر ایشان، تمدن اسلامی زمانی محقق می‌شود که توحید از زبان به قلب و از قلب به ساختارهای اجتماعی (اقتصاد و سیاست) سرایت کند. این الگو، نه یک آرمان‌گرایی انتزاعی، بلکه یک نقشه راه عملی برای مدیریت جوامع امروز است.